تاریخ زاد و مرگ شیخ محمود شبستری

شيخ محمود شبستري، سراينده‌ي منظومه‌ي فلسفي «گلشن راز» در تاريخ انديشه‌ي فلسفي آذربايجان، جايي والا دارد. در سيستم انديشگي وي برخي عناصر مادي و توجه به نوعي طبيعت‌گرايي وحدت وجودي ديده مي‌شود كه ميان او و ديگر فيلسوفان كلاسيك مشرق زمين فرق مي‌گذارد. در اين گفتار كوتاه به مسأله‌ي تعيين تاريخ دقيق ولادت و وفات وي كه مورد اختلاف مورخان و پژوهشگران است، مي‌پردازيم.

تاريخ ولادت شيخ محمود را تذكره‌نگاران ذكر نكرده‌اند اما همه گفته‌اند كه وي «در زمان گيخاتوخان زاده شده». و نيز بيشترشان اتفاق دارند كه «شيخ در سي و سه سالگي شهيد شده است».

اقوال مربوط به سال وفاتش نيز چنين است: 718 هـ . (به قول عرفات)، 719 هـ . (شاهه صادق)، 730 هـ. (اكثر مورخان و تذكره‌نويسان)، و 725هـ. (هفت اقليم) .

مي‌دانيم كه گيخاتوخان پسر اباقاخان پسر هلاكو در سال 690 هـ . به سلطنت رسيد و در 694 هـ. به دست بيدواغول، پسر توراغاي پسر هلاكو كشته شد.

اگر ولادت شيخ را در نخستين سال پادشاهي گيخاتوخان، يعني 690 هـ . فرض كنيم، بايد وفات او به‌سال 723 هـ. اتفاق افتاده باشد؛ زيرا بيش از 33 سال زندگي نداشته است. و اگر در آخرين سال سلطنت‌ خان مغول (694 هـ.) بدانيم، بايد سال 726 هـ. را بپذيريم.

يعني سال وفات وي، بي‌گمان بين سال‌هاي 723 هـ. و 726هـ. بوده است. در ميان اقوال بر شمرده در بالا تنها قول امين احمد رازي- صاحب تذكره‌ي هفت اقليم- به اين سال‌ها صدق مي‌كند كه گفته است:

«به‌سال 725 مرغ روحش به عالم علوي طيران نمود. و روايت شده است كه در غيله‌ي شبستر در همان سال شهيد شده است.»

و با اين ترتيب توان گفت كه شيخ محمود شبستري در سال 693 هـ. از مادر زاده و در 725 هـ . از جهان رفته است.

در اين‌كه وفات شيخ محمود در هيچ يك از سال‌هاي 718 هـ. و 719 هـ. و 720 هـ. اتفاق نيفتاده، دليل ديگري نيز داريم:

سؤالات فلسفي امير حسيني هروي در سال 717 هـ. به شيخ رسيده و او پاسخ آن‌ها را در «الفاظ ايجاز في‌المجلس» گفته است و پس از چندي به خواهش «عزيز كارفرماي» با استفاده از آن سؤالات، كتاب گلشن ‌راز را تهيه ديده است. چنان‌كه خود گويد:

گذشته هفده از هفتصد سال،

زهجرت، ناگهان در ماه شوال:

رسولي با هزاران لطف و احسان،

رسيد از جانب اهل خراسان ...


و در همان‌جا به اين موضوع نيز اشاره مي‌كند كه تاكنون رساله‌اي منظوم نساخته و هرچه نوشته، به نثر است:

همه دانند كاين كس در همه عمر،

نكرده هيچ قصد گفتن شعر.

و نيز:

نثر ار چه كتب بسيار مي‌ساخته،

به نظم مثنوي هرگز نپرداخت.

اما مي‌دانيم كه غير از «گلشن راز» و چند رساله‌ي منثور، دو كتاب منظوم ديگري به نام‌هاي «سعادت‌نامه» و «شاهدنامه» از او باقي مانده است كه مسلما، پس از اتمام گلشن راز، يعني پس از سال‌هاي 717 هـ. و 718 هـ.. سروده است و بي‌گمان اين چند سال را تا 725 هـ. زنده بوده است.

بدين‌گونه مي‌بينيم كه روايت شهادت وي در 725 هـ. مقرون به صحت است.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید