ملا محمد فضولی چاغی بغداددا آذربایجان ادبیاتی

دجله و فرات چایلارینین یانلاری، بشریت تاریخی‎نین ایلک مدنیت دۆشرگه‎سی کیمی، سۆمر تۆرکجه‎سی‎نین بئشیگی اولموشدور. آذربایجان اوغوز تۆرکلری، اؤزه‎للیکله بایات عشیره‎سی‎نین اسلامیتدن قاباق و سونرا، بؤلگه‎یه کؤچمه‎لرینی و یئرلی تۆرکلر و تۆرکمانلار ایله قاریشمالارینی، تاریخی و فولکلور و میتولوژی تدقیقلری ثبوت ائتمیشدیر.

شیعه‎لیگین گئنیش یاییلماسی، خصوصیله شاه ختایی‎نین قیامی و قیزیلباشلارین استیلالاریندان سونرا، آذربایجانلیلارین نجف، کربلا، کاظمین و بغداد شهرلرینه کؤچۆب، اورادا قالمالاری، شیعی بیر سنّت و دبه چئوریلمیشدیرکی سیّدالشهدا (ع) عشقی ایله باغلی ایدی. بو شهرلره کؤچنلر عمومیتله، علم و ادب اهلی، شاعرلر، نوحه یازانلار و دین عالِملری ایدیلر. بئله‎کی صفویه‎دن بیر عصر سونرا، نجف و کربلا حوزه‎لری شیعه عالِملری‎نین ان گۆجلۆ معارف مرکزلرینه چئوریلمیشدیر و ایندیه قده‎رده بیزیم آرامیزدا اؤز معنوی اقتدارینی ساخلاماقدادیر. صفویه دؤرۆ و هجری 9- نجو عصرین ایکینجی یاریسیندان سونرا بو مقدس شهرلره کؤچن آذربایجانلیلار آراسینداکی شاعرلر، همین یئرلرده گۆجلۆ آذری ادبیاتی محیطی یارادا بیلمیشلرکی اونا بغداد آذربایجان ادبیاتی عنوانی وئرمک اولار.

1- فضولی و بغدادین ادبی محیطی

فضولی‎نین استعداد و دُهاسی‎نین، همین ادبی محیطین گئنیش انکشاف ائتمه‎سی و قالارغی بدیعی اثرلر صاحبی اولان شاعرلرین یارانماسیندا، بؤیۆک تأثیری اولموشدور.

بغداد آذربایجان ادبیات تاریخی یازماق آرزوسو، حله‎لیک حیاتا کئچیریلمه‎سه‎ده، گله‎جک نسللرین بوینوندا اولان بیر بورج کیمی دورور. بئله بیر ادبیات تاریخی اثرینده کرکوک یازیلی ادبیاتی ایله بغداد آذربایجان ادبیاتی‎نین قارشیلیقلی تأثیرلری‎ده اینجه‎لنمه‎لیدیر. بورادا، یالنیز فضولی چاغی بغداد آذربایجان ادبیاتی محیطینه قیسساجا نظر سالاراق، فضولی‎نین چاغداشلاری آراسیندان بعضی شاعرلرین آدین چکیریک.[1]

2- عهدی بغدادی

احمد عهدی بغدادی، فضولی‎دن سونرا، بغداد شهرینده یارانان اورتاچاغ آذربایجان ادبیاتی‎نین ان بؤیۆک نماینده‎لریندن ساییلیر. حسن چلبی اونون حاققیندا اؤزۆنۆن تذکرة الشعرا کتابیندا دئییر:

«عهدی بغدادی، نامی احمد دیر، باباسینا «مولانا شمس» دئرلر ... کندیسی داخی بلغاو شعرا ایله آشنا اولماقلا دیده‎ی جانی کحل معارف و کمالات ایله روشنای شاهدان بلاغت و بیان ایله درست عهد پیمان ایدی. اگرچی اکثر طائفه‎ی عجم نظم تۆرکیده قاصر و راجل و دقایق خفایات زمان مزبوره غیر واصلدیر. لیکن مزبورون اشعاری رومیانه و استادانه اولماقلا سرحد قبول اهل عرفانا داخلدیر. نئچه زمان استانبولدا مجالس بلیغان زمانه‎یه شمع اولوب، کاشانه‎ی شهر مزبوردان طالع و لامع اولان بلاغت سحر آفرین مثال پروین بیر یئره جمع ائدیب، تذکرة الشعرا یازمیشدیر.»

احمدی عهدی، اؤز تذکره‎سینی هجری 971- نجی ایلینده یازمیشدیر کی الیازمالاری تذکره‎ی عهدی ‎بن شمس بغدادی آدی ایله بیر نئچه کتابخانادا ساخلانیلیر.[2] بو اثر دؤرد روضه‎دن تشکیل تاپیر. عهدی‎نین بغداد شهرینده دوغولوب استانبولدا بؤیۆمه‎سینه باخمایاراق، دیلی، لهجه اعتباری ایله تام آذربایجان شیوه‎سی‎دیر. اونون آتاسی، قارداشی، عمیسی، عمی اوغلوسودا شاعر ایمیشلر و بغداددا آذربایجانلی ادبی محیطینده فعال اشتراک ائدیرمیشلر کی عهدی اؤز تذکره‎سینده بونلارا اشاره ائدیر.

عهدی‎نین تذکره‎سی گلشن الشّعرا آدلانیر. اونون فضولی حاققیندا درین مضمونلو قِیدلرینی، اؤنجه نقل ائتدیک.

3- شمسی بغدادی

عهدینین آتاسی شمسی بیر شاعر اولموشدور. عهدی اونون حاققیندا دئییر:

«... راقم حروفون باباسیدیر ... مثنوی بحرینده اۆچ کتاب نظم ائتمیشدیر. هر بیری مقبول فضلای زمان، پسندیده‎ی فصحای جهان اولموش، الحق، اول نیکو خصال اولان روشندل مضمون بلاغت نمون بولماقلا بی‎مثل و سرآمد امثال ایدی .... و طرز غزلده دیوان ترتیب ائدیب، مقبول اهل عرفان اولموشدور.»[3]

قینالی‎زاده اؤز تذکره‎سینده شمسی‎نی ولایت عجم‎دن روما گلمیش آدلاندیریر و اوندان قالان ده مرغ آدلی بیر مثنوی‌دن آد آپاریر و دئییرکی موضوعو بایقوشون باشقا قوشلارا وئردیگی اؤیۆدلری احتوا ائدیر.

اونون شعرلریندن ایکی نمونه‎:[4]

تکیه‎گاه کوهدا واردیر داراغی لاله‎نین،

باده‎ی هر رای ایله پُردور قاباغی لاله‎نین.

 

 سانما هر مه‌پاره‎نین بیر زُلف سئوداسینداییز،

درد هجران ایله یا وصلت تمنّاسینداییز.

او، اؤز تذکره‎سینده فضولی‎دن‎ده چوخ حُرمتله یاد ائدیر.

4- حُسنی بغدادی

شمسی بغدادی‎نین قارداشی حسنی‌ـنین آدی، بیر شاعر کیمی، یالنیز قارداشی اوغلو عهدی بغدادی‎نین گلشن الشّعرا تذکره‎سینده آنیلیر. بو بیت‎ده اورادا، حسنی‎دن نقل اولونور:

سانمین بنی چمنده‎کی گۆل سینه‌چاکییام،

بیر سرو بویلو لاله روخون دردناکییام.

5- رندی بغدادی

حُسنی بغدادی‎نین اوغلو، اؤزۆنه مخصوص اسلوب ایله دیوان ترتیب ائتمیشدیر. او هجری 993 ـنجو ایل وفات ائتمیشدیر. او، فضولی سایاق شعر یازماقدا ماهر و اوستاد بیر شاعر ایمیش:

زخم شمشیرینده سانما قاندورور ای گۆل‌عذار،

آب حسرت بیر جراحت چون دخی آغزیندا وار.

**

بیر نظر گؤرمه‎سم اول ماه جهان آرایی،

گؤزۆمۆن یاشی وئریر سِیله بۆتۆن دُنیایی.

**

رُخی گۆل‌گون، خطی سبز و گؤز و نرگس، قاشی یای،

عنبر افشان ایکی زُلفۆ تؤکۆلۆب دوشادوش،

قییا باخدی، جانیم آلدی، نازی چوخ، غمزه‎سی اوخ،

ناگهان عشقه بوراخدی، نه فکر قالدی، نه هوش!

بیر نظر قیلماق ایله ائتدی بنی مست مدام،

رندی‎نی عاجز ائدیب اول صنم اطلس پوش!

6- زهدی بغدادی

رندی‎نین اوغلو و حُسنی‎نین نوه‎سی، شمسی‎نین نتیجه‎سی و عهدی بغدادی‎نین عمیسی اولان زهدی‎نی، آذربایجان ادبیاتی‎نین بغداد نماینده‎سی و فضولی مکتبی‎نین دوامچیسی آدلاندیرانلار واردیر. اؤز آتاسی رندی‎نین اؤلۆمۆ ایله باغلی دئییر:

آه کیم نخلِ قدی رندی‎نین،

صرصر باد اجلدن سؤندی.

آغلاییب زهدی، دئدی تاریخین:

بیزی یاندیردی فراق رندی.

7- مرادی بغدادی

970 ه‍. ایلینده وفات ائدن مرادی، گلشن الشّعرا تذکره‎سی صاحبی عهدی بغدادی‎نین قارداشی، اؤز عصری‎نین عالملریندن اولموشدور. معروف بیر مخمس‌ـیندن سونونجو بندی بئله‎دیر:

گه شیوه و گه ناز قیلیر جان ایله، گه غم،

کؤنلۆم قوشو پرواز قیلیر کۆیۆنا هر دم.

یاندیم، اریدیم، بس کی مُرادی رخِ زردم،

آچدیم، اوخودوم، قالدی و داغی سنه همدم.

                   بیگانه‎یه زنار توتوب جان و تن ایچره.

8- حزنی بغدادی

حزنی بغدادی، بۆتۆن مجلسلرده فضولی‎نین شعرلرینی اوخوماقلا شهرت قازانمیشدیر. اؤزۆنۆن‎ده شعرلری فضولی سایاغیندادیر:

ای وجودون رونق نزهتگه دارالسّلام،

زائر فردوس کویوندور ملایک صبح و شام،

یُمنِ تشریف قدوموندان بولوب فضلِ شرف،

کعبه‎ی اشرف اولوبدور قبله‎گاه خاص و عام.

حزنی بغدادی‎نین همده کربلا شهیدلری حاققیندا سوزناک نوحه‎لری واردیر.

9- علمی بغدادی

ملاحسین فرحشاد علمی‎دده فصیح شعرلر صاحبی اولماقلا مشهوردور. همده اؤز زمانه‎سی‎نین مشهور خطاطی ایمیش و بیر مدت بغداددا «کاتب دیوان» وظیفه‎سی ایله مشغول اولموشدور. او، هجری 1030- نجی ایلده وفات ائتمیشدیر. اونو، فضولی مکتبی‎نین شاعرلریندن آدلاندیرماق اولار:

محو ائیله‎دی اغیار خیالاتینی، علمی!

تغییر ائده‎مز خاطرینی گرد ملامت!

 

گؤرۆب بار غمین، بیلدیرمه‎دیک، رنجیده‎ییز سندن،

بو معنادان، دلا! غایتده محنت دیده‎ییز سندن!

10- کلایی کربلایی

فضولی‎نین معاصری و اونون دوستو و مصاحبی ایدی. او، کربلا شهرینده بیر آذربایجانلی عائله‎ده دوغولموشدور. او، طریقت اهلی اولموش و درویشلر آراسیندا جهان دده آدی ایله تانینمیشدیر. عهدی اؤز تذکره‎سینده اونو امیر الکمال جهان دده کلایی آدلاندیریر.

اونون بو بیتی، درویشلر آراسیندا، چوخ مشهوردور:

وئردی تنیم خاکینی، تا یئله دورانِ عشق،

اولدو مسلّم بنا سِیر بیابان عشق!

11- ضایعی بغدادی

اسماعیل حکمتین دئدیگی کیمی: «آذری ادبیاتی ساحه‎سینه گیرن کلاسیک شاعرلردندیر.»[5]

او، همده بیر عالِم کیمی اؤز عصرینده تانینمیشدیر. عهدی یازیر:

«... اهل علم زمره‎سیندن، اوقات شریفین علومه مصرف ائدرکن، ترک ائدیب، اشعار دُرربار جانبینه مایل اولوب عُمر لطیفین اول فنّده حله ضایع ائتمه‎میش اصناف شعر، بالکلیه، مسلّم شاعران ساحر و درویش مشرب و پاک مذهب، و هر زبانه قادر و ...

ائشیتدیم گشت ائده‌ر اول آفت جان دلربالرله،

بوگۆن بیر لحظه گؤردۆم، اول داخی یۆزبین بلالرله.

 * * *

ای آی ایله گۆن اۆزۆنه حیران گئجه- گۆندۆز،

ای چرخ فلک باشینه قربان گئجه- گۆندوز.

... سرگشته گزر ضایعی‎نین درد دلیندن،

فانوس گیبی گنبد گردان گئجه- گۆندوز.»[6]

12- ذهنی بغدادی

هجری 1020 تاریخینده وفات ائدن عبدالذلیل ذهنی چلبی نجف‌زاده، موسیقی فنلری ایله آشنا و حُسن خط ایله مشهور تۆرکجه دیوان صاحبی‎دیر.[7] فضولی‎یه یازدیغی بعضی نظیره‎لر وار. مثلا:

گئتدی الدن اختیاریم جذبه‎ی دلدار ایله،

دوستلار بیلمم نولور حال احمد مختار ایله.

گۆلسن، آچیلسان رقیب ایله نولا ای غنچه لب،

شیمدیمی اولدو گۆلِ رعنا آچیلماق خار ایله؟

نامه‎یه سیغماز حدیث شوقی ای ذهنی، مگر،

گاه خال یاره اِشعار ائده‎سن اَشعار ایله.

13- حصیری بغدادی

حصیری‎نین اصلی شیروانداندیر. عهدی بغدادی اونو «شیروانی الاصل صاحب نسل» و شعرلرینی «الفاظ گوهر نثار» آدلاندیریر و بو ایکی بیتی اوندان نقل ائدیر:

تۆرکی وارینجا سؤیله‌رم شعری،

قاتی آرینجا سؤیله‌رم شعری.

 

بیز بیر یار وفادار گره‌کمزمی، گره‌ک؟

اولیجاق یار جفاکار گره‌کمزمی، گره‌ک؟

14- ضمیری بغدادی

فضولی ایله چاغداش شاعر ضمیری، دیواندان باشقا، یوسف و زلیخا و لیلی و مجنون مثنوی‎سی‎ده یازمیشدیر. عهدی بغدادی‎نین یازدیغینا گؤره، او بغداددا یئرلشیب قالان آق قویونلولارا منسوبدور:

«... اجداد روشن نهادی آق قویونلو طائفه‎سیندن اولوب، سابقاً دیار بغداددا آیینه‎ی قلبی صفا آئینینه جلا وئرمگین مزبور شهردن تعداد اولونور و لاکن اول پیر روشن ضمیر اولان جوانیده مثال مهر منیر... هر بیر شئیین غورونه ایرمگه علی الفور جدّ و جهد قیلیب، امداد عواطف ربّانی ... بیر کتاب سلیس و خطاب نفیس کی سرگذشت «لیلی و مجنون» دئیو، مانند درّ مکنون تحریر قیلمیشدیر کی عقل ذوفنون مطالعه‎سینده مفتون دۆشۆب ...»[8]

15- روحی بغدادی

روحی بغدادی‎نین دیوانی‎نین الیازمالاریندان ایندیه قده‎ر اوتوزا یاخین نفیس نسخه تانینمیشدیر.[9] الیمیزده اولان یگانه نشر ایسه 1287 هـ. ایلینده چاپ اولان کلیات اشعار روحی بغدادی دیر.

اونون شعرلری آراسیندان ان آدلیمی 17 بندلیک بیر ترکیب بندی‎دیر. دیوان کلّیاتیندا عروضی شعرلرین هر نوعوندان واردیر. اونون دیوانیندا، فضولینین اوغلو فضلی حاققیندادا بیتلره راست گلمک اولار:

سؤز تراکیبه قومای هر کیشی‎نین کاری دگیل،

قدحینی ائتمیه‎لیم فضلیِ حیران کیمیدیر.[10]

نتیجه: بئله‎لیکله گؤرۆنۆرکی بغدادین آق قویونلولار الینده اولدوغو زمان آذربایجان تۆرکجه‎سی گئنیش انکشاف ائتمیش و آذربایجانلی شاعرلر، ادیبلر عالِملر اورادا یئرلشمیش، بؤلگه‎نین علمی نبضینی اللرینه آلمیشلار. صفویلرین عراق عربه حاکم اولدوقلاریندان سونرا، همین آخین دوام ائتمیشدیر. فضولی کیمی بیر تایی تاپیلماز علمی - ادبی شخصیت همین چاغین و آخینین طبیعی محصولودور. مدنیّتلرین تلاقیسی دُورۆ و چاغیندا، اۆچ دیللی و دُنیادا تایی تاپیلماز بیر شاعرین ظهور ائتمه‎سی‎نین کؤکلرینی، اونون منسوب اولدوغو ائللرین تاریخینده آختارمالیییق.

مجسمه حکیم ملا محمد فضولی

 



[1] آزاده موسایوا «الیازمالار کتابی ...» اثرینده، بیزدن قاباق (باکی، 2002) بو مسأله‎یه توخونموشدور.

[2] آزاده موسایوا. الیازمالار کتابی، باکی، 2002، ص 220.

[3] همان، ص222 (گلشن الشّعرادان نقل، ص 150، 16، T سنت پترزبورق الیازماسی).

[4] همان، ص 223.

[5] حکمت، اسماعیل. آذربایجان ادبیاتی تاریخی، باکی، 1926، ص 111.

[6] آزاده موسایوا، ص234.

[7] حکمت، اسماعیل. آذربایجان ادبیاتی تاریخی، باکو، 1926، ص 167.

[8] آزاده موسایوا، ص 238.

[9] همان، ص 7-242.

[10] همان، ص 368.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید